Ym mis Ionawr 2016, cyhoeddodd y cawr dur, Tata, y byddai mwy na 1,000 o bobl yn colli'u swydd yn y Deyrnas Unedig, gyda'r rhan fwyaf ohonynt yng ngwaith Port Talbot yn ne Cymru. Yn dilyn hynny bu blwyddyn o benawdau diobaith a dyfalu heb atebion go iawn ynghylch beth fyddai'n digwydd i'r diwydiant ym Mhrydain. Roedd rhai o'r farn mai dyma fyddai diwedd presenoldeb dur Tata yn y wlad – a'r diwydiant Prydeinig yn gyffredinol – ond ni allai hyn fod ymhellach i'r gwirionedd. 

Mae dur yn ddiwydiant unfed ganrif ar hugain. Mae'n hanfodol ar gyfer llawer o'r cynnyrch a ddefnyddiwn: adeiladau a thrafnidiaeth, darnau arian a chaniau.

Mae'n sylfaen ar gyfer technolegau yfory: ym Mhrifysgol Abertawe rydym newydd ddylunio ac adeiladu yr ystafell ddosbarth ynni-bositif gyntaf yn y Deyrnas Unedig, y gall gynhyrchu ei phŵer trydanol a gwres ei hun, a rhedeg oddi ar y grid. Mae wedi'i gwneud o gynnyrch dur sy'n dal ynni'r haul ac yn ei ryddhau pan fo angen. Rydym yn profi ffurfiau newydd o ddur hefyd, wedi'u cryfhau gan nanostrwythurau bach iawn, y mae'n gwneud ceir yn ysgafnach ac yn lleihau allyriadau.

Ledled y Deyrnas Unedig mae galw mawr am ddur o hyd, ac mae'n debygol o barhau felly o ystyried bod dur yn ddiwydiant sylfaen, yn sail i'r gadwyn gyflenwi gyfan ac yn hanfodol ar gyfer prosiectau isadeiledd mawr megis HS2, Crossrail a Morlyn Llanw Abertawe.

Arloesedd

Yn hytrach nag aros gyda newyddion drwg, mae Tata a'r Undebau wedi bod yn edrych ymlaen hefyd. Cyhoeddwyd cynllun buddsoddi deng mlynedd gwerth £1 biliwn ar gyfer Port Talbot, ynghyd â gweithgarwch ychwanegol mewn gweithfeydd eraill yn y Deyrnas Unedig hefyd. Rwyf wedi gweithio yn y diwydiant dur er ugain mlynedd, a dyma'r cynllun strategol hirdymor cyntaf o'r fath y gallaf ei gofio.

Nid yw Tata yn newydd i ymrwymiadau hirdymor. Dyma'r cwmni a drodd Jaguar Land Rover yn frand ffyniannus drwy fuddsoddi sylweddol a pharhaus. Yn yr un modd â Jaguar, mae llwyddiant y diwydiant dur yn dibynnu ar hyrwyddo diwylliant 'gallu gwneud' o fewn y cwmni, a chynnal cysylltiadau cryf rhwng diwydiant a phrifysgolion, gan feithrin arloesedd.

Yn wir, os edrychwn ar ddiwydiannau dur llwyddiannus dramor, mae eraill wedi dangos bod rhaid i gyfleusterau ymchwil ac arloesi fod yn agos at weithfeydd gweithgynhyrchu, o ran pellter a pherthynas waith. Mae ein campws yn Abertawe ychydig filltiroedd yn unig o waith Port Talbot ac rydym wedi gweithio'n galed i feithrin rhyngweithiadau ardderchog â'i chwaer weithfeydd.

Mae'r agosatrwydd hwn eisoes wedi darparu arloesedd: rydym yn datblygu deunyddiau adeiladu ar sail dur ar hyn o bryd, sy'n golygu y gall adeiladau gynhyrchu, storio a rhyddhau eu hynni eu hunain. Mae ymchwilwyr wedi dylunio ffordd fwy diogel a mwy clyfar o fynd i'r afael â chyrydu ac wedi gwella effeithlonrwydd ffwrneisiau chwyth Port Talbot. Ond mae llawer mwy y gellir ei wneud.

Cynnyrch gwerth uchel fel hyn yw dyfodol dur, ond ni olyga hynny y bydd pob swydd fel ag y mae nawr, nac y caiff pob safle ei ddefnyddio at yr un diben yn y dyfodol. Gallai gwaith Port Talbot ffynnu fel safle ailgylchu mawr, er enghraifft. Wedi'r cyfan, gellir ailgylchu dur, bron yn annherfynol; gallai'r simneiau cyfarwydd a'r nwyon maent yn eu hallyrru fod yn ffynhonnell ynni i bweru'r gwaith, y gymuned, a llawer mwy ar ben hynny.

Ymrwymiad

Mae llawer i deimlo'n gadarnhaol yn ei gylch, felly, ond nid yw llwyddiant yn sicr. Oes, mae angen i'r diwydiant dur feddwl yn fwy creadigol er mwyn goroesi, ond rhaid i'r llywodraeth ymrwymo i'w gefnogi.

Mae peth symud wedi bod yn y maes hwn yn ddiweddar. Mewn ymateb i'r ffaith bod safleoedd Tata yn cynhyrchu oddeutu 3% o allbwn economaidd Cymru, yn ddiweddar amlinellodd Llywodraeth Cymru gynlluniau i sylfaenu canolfan arloesi dur yn Abertawe, ynghyd â buddsoddi £12 miliwn yn safle Port Talbot.

Mae hyn yn wych i Gymru, a gall llywodraeth y Deyrnas Unedig wneud mwy fyth i sicrhau bod dur yn stori lwyddiant ym Mhrydain. Mae creu'r amodau cywir yn hollbwysig.

Gwyddwn fod llunio ac ymrwymo i gynllun strategol hirdymor ar gyfer diwydiant dur y wlad gyfan, yn ogystal ag annog ymchwil, arloesi a datblygu, yn hanfodol. Ond rhaid i'r llywodraeth sicrhau – doed a ddelo – y cedwir gwaith sylfaenol gwneud dur Port Talbot, a'i unedau i lawr y gadwyn, fel cyfanwaith.

Ar ben hynny, mae angen edrych ar leihau costau mwyaf y diwydiant, trethi ynni a busnes. Dyma un o'r ffyrdd hawsaf o leihau costau, yn ogystal â defnyddio'i bŵer caffael ei hun i annog y sector adeiladu i fabwysiadu technolegau carbon isel yn seiliedig ar ddur ar gyfer prosiectau y'u cefnogir gan arian cyhoeddus.

Mae cyfleoedd go iawn yma. Gall diwydiant dur newydd a hynod fodern sy'n canolbwyntio ar gynnyrch gwerth uchel helpu i adfer ein hisadeiledd ac adeiladu dyfodol carbon isel . Os cawn y model yn gywir, gellir ei allforio i wledydd eraill.

Fel cwmni byd-eang â nifer o ddatblygiadau cynnyrch, mae Tata mewn sefyllfa i ennill y buddsoddi mawr sy'n angenrheidiol i gefnogi unrhyw gynllun hirdymor, a byddai anwybyddu hyn yn ffôl. Gallai ei berthynas ag India fod yn strategol bwysig hefyd – yn enwedig os/pan fydd y Deyrnas Unedig yn gadael yr Undeb Ewropeaidd – am fod India ar ei ffordd i fod yn un o economïau mwyaf y byd.

Rydym wedi goroesi'r argyfwng disyfyd. Mae gennym sylfaen gadarn. Mae gennym y bobl a'r partneriaethau hefyd. Gyda chefnogaeth y llywodraeth, a ffocws di-ildio ar arloesi, gall dur fod yn stori lwyddiant i Brydain unwaith eto.

Yr ardal beirianneg ar Gampws y Bae Prifysgol Abertawe gyda gwaith dur Port Talbot yn y pellter.