Mae cydweithrediad rhyngwladol, AF-SCREEN, y tu ôl i ymgyrch byd-eang i gyflwyno rhaglenni sgrinio cenedlaethol ar gyfer y cyflwr cyffredin sy’n effeithio ar y galon, ffibriliad atriol (AF), sy’n achosi strociau catastroffig. 

Mae AF yn afreolaidd-dra cyffredin a difrifol ar y galon sy’n gyfrifol am un ym mhob tair strôc. Mae hyn yn digwydd gan fod rhythm annormal y galon yn gallu achosi clotiau gwaed i ffurfio y tu mewn i’r galon. Pan fydd y clotiau hyn yn torri’n rhydd, byddant fel arfer yn teithio i’r ymennydd, gan achosi strociau difrifol. 

Caiff oddeutu 10 y cant o strociau isgemig eu hachosi gan AF sy’n cael ei ganfod gyntaf adeg y strôc. Nid yw AF asymptomatig sydd wrth wraidd y strociau hyn yn anghyffredin a gellir ei ganfod yn hawdd drwy deimlo pỳls rhywun, neu drwy ddefnyddio electrocardiograff a ddelir yn y llaw sy’n darparu diagnosis mewn llai na munud.

“Mae strociau sy’n deillio o AF yn fwy, yn fwy difrifol ac mae’n anoddach dod trwyddynt na strociau eraill,” meddai’r Athro Julian Halcox, Cardiolegwr Ymgynghorol ac Athro Cardioleg yn Ysgol Feddygol Prifysgol Abertawe . “Bydd gallu diogelu pobl mewn perygl rhag profi strôc erioed yn osgoi llawer o ofid iddyn nhw a’u teuluoedd.”

Dengys ystadegau gan Ffederasiwn y Galon y Byd fod 15 miliwn o bobl yn dioddef o strôc bob blwyddyn ac mae bron 6 miliwn yn marw a gadewir 5 miliwn arall ag anabledd parhaol.  

“Gallai sgrinio helaeth ar gyfer ffibriliad atriol asymptomatig mewn pobl 65 oed ac yn hŷn leihau strociau a’u hanabledd cysylltiedig mewn modd cost-effeithiol a gallai helpu i achub bywydau,” dywed yr Athro Halcox, “Fodd bynnag, nid yw’n cael ei argymell yn helaeth mewn canllawiau eto”.

Mae’r Athro Halcox yn aelod o Gydweithrediad Rhyngwladol AF-SCREEN, sy’n cynnwys dros 130 o gardiolegwyr, niwrolegwyr, meddygon teulu, economegwyr iechyd, nyrsys, fferyllwyr a sefydliadau cymorth i gleifion o dros 33 gwlad. Ysgrifennwyd y Papur Gwyn gan 60 o aelodau AF-SCREEN.

Dywed “Hefyd mae tystiolaeth dda y gallai dod o hyd i AF asymptomatig cyn i symptomau ddatblygu, a’i drin gyda gwrthgeulyddion trwy’r geg a therapïau eraill, leihau’n fawr y perygl uwch o ddioddef strôc a gwrthdroi’n rhannol y risg fwy o farwolaeth gysylltiedig,”

Dangoswyd bod sgrinio yn canfod AF heb ei ddiagnosio mewn un i dri y cant o bobl dros 65 i 75 oed.  

O ystyried y ffaith ei bod mor hawdd canfod AF, a’r ffaith bod modd dangos y gallai’r canlyniadau gwael gael eu newid yn sylweddol drwy driniaeth, mae AF-SCREEN yn credu bod achos rhesymol a chost-effeithiol dros sgrinio ar gyfer y rhythm annormal hwn yn y galon mewn pobl hŷn yn y gymuned yn ogystal ag yn y clinig.

Mae’r Papur Gwyn yn galw ar lywodraethau yn fyd-eang i gyflwyno sgrinio i’r holl bobl hŷn, pan fyddant yn 65 oed neu o bosib yn hŷn. Gellid rhedeg rhaglenni drwy feddygon teulu, fferyllfeydd neu yn y gymuned, a gellid eu cynnal drwy wirio pỳls, monitor pwysedd gwaed neu’n ddelfrydol, drwy ddefnyddio dyfais electrocardiaidd a ddelir yn y llaw, sef yr arf gorau ar gyfer cynnig diagnosis AF cadarn yn gyflym.

Dylai’r rhai sydd â phryderon ynghylch eu curiad calon a’u risg o strôc gymryd camau gweithredu priodol. “Os ydych yn 65 oed neu’n hŷn, yna gallwch weld eich meddyg teulu i gymryd eich pỳls neu gallwch ei wirio eich hun gartref i weld os yw’n rheolaidd fel cloc,” ychwanega’r Athro Halcox. “Os yw’n afreolaidd gallwch gael ECG a chael eich AF wedi’i ddiagnosio a’i drin gyda meddyginiaeth.”

Ffeithiau Cyflym am Ffibriliad Atriol, Sgrinio a Thriniaeth

• Mae Ffibriliad Atriol (AF) yn gyfrifol am draean o’r holl strociau.
• Ni chaiff 27 y cant o strociau sy’n gysylltiedig ag AF (gan gyfrif am 10% o’r holl strociau) eu canfod cyn strôc gan fod AF yn aml yn asymptomatig (dim symptomau amlwg ac felly nid yw’r person ag AF yn ymwybodol bod ganddo’r cyflwr)
• Mae strociau sy’n gysylltiedig ag AF yn fwy difrifol ac yn achosi mwy o anabledd na strociau nad ydynt yn rhai AF
• Byddai sgrinio helaeth ar gyfer AF asymptomatig ymhlith pobl 65 oed ac yn hŷn yn ffordd gref o atal strociau a baich niwed sy’n gysylltiedig â strociau oherwydd i raddau helaeth mae modd atal strociau sy’n gysylltiedig ag AF drwy driniaeth gyda chyffuriau gwrthgeulol drwy’r geg.  
• Mae’n bryd cynnwys sgrinio AF mewn rhagor o ganllawiau cenedlaethol a chyfandirol ledled y byd.

Gwefan Cydweithrediad Rhyngwladol AF-SCREEN www.afscreen.org

Mae gan y Papur Gwyn, Screening for Atrial Fibrillation, A Report of the AF-SCREEN International Collaboration, 60 o awduron cyfrannol.

Circulation Mai 9^fed 2017 rhifyn 19; Cyf 135;