Mae HCMV, sy’n aelod o’r grŵp herpes o feirysau, yn gallu cael canlyniadau iechyd difrifol ar bobl a chanddynt systemau imiwnedd gwan, ac “effaith ddinistriol” ar fenywod beichiog a’u babanod os cânt eu heintio.

Gwobr Datblygu Cynnyrch fawreddog yw’r grant a gafodd ei ddyfarnu dan gynllun Dyfeisio ar gyfer Arloesi (NIHR i4i) y  Sefydliad Cenedlaethol at gyfer Ymchwil Iechyd  i Dr Vincent Teng o Goleg Peirianneg Prifysgol Abertawe, Dr Richard Stanton o Sefydliad Heintiau ac Imiwnedd yn Ysgol Feddygaeth Prifysgol Caerdydd, a Chanolfan Firoleg Arbenigol Cymru .  Bydd yn cefnogi prosiect tair blynedd a ddechreuodd y mis hwn (Hydref 1, 2014).

Lledaenir HCMV drwy hylifau corfforol gan gynnwys poer, gwaed, llaeth y fron, semen ac wrin a bydd y rhan fwyaf o oedolion yn cael eu heintio gan HCMV rywbryd yn ystod eu bywydau.

Unwaith y caiff pobl eu heintio, byddant yn cario’r feirws gyda nhw trwy gydol eu bywydau, ond cyhyd â’u bod yn aros yn iach, prin y byddant yn dangos unrhyw symptomau.

“Fodd bynnag, gall HCMV arwain at gymhlethdodau iechyd difrifol a hyd yn oed farwolaeth ar gyfer y rhai hynny sydd â systemau imiwnedd gwan, megis cleifion a chanddynt HIV a phobl sydd wedi cael trawsblaniad organ,” meddai Dr Teng, Athro Cyswllt a Phennaeth y Grŵp Ymchwil Nanoelectroneg ym Mhrifysgol Abertawe, a fydd yn arwain y gwaith.

“Mae’n broblem arbennig os bydd menyw yn cael ei heintio yn ystod beichiogrwydd, a bydd yn effeithio ar oddeutu un i ddau faban ym mhob 200 yn y DU. Mae hyn yn ei wneud yn fwy cyffredin na Syndrom Down.

“Gall HCMV achosi anableddau parhaol megis arafwch meddwl, dallineb, byddardod neu hyd yn oed farwolaeth, mewn babanod sydd wedi’u heintio. Ni fydd llawer yn cael eu diagnosio adeg geni gan na fyddant yn dangos unrhyw symptomau, fodd bynnag gallant golli eu clyw neu eu golwg, neu brofi problemau datblygu, fisoedd neu hyd yn oed flynyddoedd yn ddiweddarach.

“Mae’n hanfodol bod HCMV yn cael ei ganfod yn gynnar er mwyn caniatáu ymyrraeth mor gynnar â phosib, er mwyn lleihau effaith hirdymor y problemau hyn.”

Mae’r prosiect hwn yn caniatáu i waith ymchwil a datblygu gael ei wneud ar ddyfais ddiagnostig newydd sy’n anfewnwthiol ac yn rhad ac sy’n gallu canfod HCMV yn uniongyrchol naill mewn wrin neu boer.

“Mae technoleg newydd o’r fath yn ddelfrydol ar gyfer rhaglenni sgrinio ar raddfa fawr,” ychwanegodd Dr Teng.

“Er enghraifft byddai’n bosibl i sgrinio pob baban newydd-anedig am y feirws, a fyddai’n caniatáu triniaeth wedi’i thargedu hyd yn oed cyn y gwelir y symptomau.

“Rydym wrth ein boddau ein bod wedi derbyn y wobr fawreddog hon, gan y bydd yn ein galluogi i ddatblygu dyfais arloesol sy’n cynnig dull cost isel, cyflym a hawdd ei ddefnyddio ar gyfer canfod pathogenau gan ddefnyddio nanotechnoleg.

“Mae’r ddyfais yn addas ar gyfer sgrinio heintiau firaol ar raddfa fawr gyda sensitifrwydd a phenodoldeb ardderchog heb orfod anfon y sampl i’r labordy. Byddai hyn yn golygu y gallai’r afiechydon gael eu trin yn gynnar ac yn effeithiol.”    

Gellir gwneud y ddyfais gan ddefnyddio techneg argraffu, sy’n cynnig dull cost isel a maint uchel ar gyfer cynhyrchu’r dechnoleg er mwyn sicrhau hyfywedd masnachol y ddyfais. Mae hwn yn gydweithrediad gyda’r cyd-ymchwiliwr Dr Davide Deganello, o Ganolfan Argraffu a Chaenu Cymru ym Mhrifysgol Abertawe.

Meddai Dr Richard Stanton: “Bob blwyddyn bydd hyd at 1,000 o fabanod yn cael eu geni yn y DU gydag anableddau parhaol o ganlyniad i haint HCMV. Mae’r prosiect hwn yn cynnig cyfle ardderchog i gyfuno arbenigedd mewn heintiau firaol ym Mhrifysgol Caerdydd, diagnosio firaol yng Nghanolfan Firoleg Arbenigol Cymru, nanotechnoleg ym Mhrifysgol Abertawe ac argraffu yng Nghanolfan Argraffu a Chaenu Cymru i wneud gwahaniaeth gwirioneddol o ran ansawdd bywyd y babanod hyn.”

Wrth groesawu newyddion am y grant, meddai Caroline Star, Cadeirydd CMV Action: “Mae’r prosiect arloesol hwn yn gyffrous iawn. Mae diagnosis cynnar o HCMV cynhenid yn hanfodol i sicrhau y gall teuluoedd dderbyn y driniaeth a’r monitro sydd eu hangen ar eu babanod. Yn anffodus nid yw hyn yn digwydd yn aml.

“Mae’r teuluoedd yr ydym yn eu cynrychioli’n teimlo’n gryf y dylid gwneud mwy i sgrinio babanod newydd-anedig am HCMV.  Gobeithiwn y bydd yr ymchwil hon yn dangos sut y gellir gwneud hyn ac yn helpu wrth gyfyngu effaith ddinistriol HCMV.”

Datblygwyd syniad Dr Vincent Teng a Dr Richard Stanton am y prosiect drwy Grwsibl Cymru, rhaglen arobryn ar gyfer datblygiad personol, proffesiynol ac arweinyddiaeth ar gyfer arweinwyr ymchwil y dyfodol yng Nghymru, sy’n cefnogi arloesedd wedi’i ysbrydoli gan ymchwil a chydweithio traws-ddisgyblaethol yng Nghymru. Cyfranogodd Dr Teng a Dr Stanton yng Nghrwsibl Cymru yn 2012.